دوشنبه, 25 دی 1396 ساعت 09:46

تغییرات ترکیب شیر در طی ورم پستان

 تغییر ترکیبات شیر در طی ورم پستان

 

تهیه و تدوین: دکتر محمد چمنی

 

 1-   پیشگفتار:

در طی ورم پستان، عملکرد طبیعی پستان دچار اختلال می­شود. در نتیجه­ی این اختلالات، کیفیت و کمیّت شیر نیز تغییر می­کند. تغییر ترکیبات شیر امری اجتناب­ناپذیر بوده و برخی از این تغییرات حتی غیرقابل پیش­بینی هستند. اثرات ورم پستان بر تغییر ترکیبات شیر به عوامل زیر بستگی دارد:

-        شدت و میزان عفونت پستان؛

-        تغییرات فیزیولوژیکی ثانویه­ی ناشی از ورم پستان که موجب بروز تغییراتی در متابولیسم سلول­های پستانی یا خود گاو می­شود؛

-        شدت و میزان تخریب سلول­های پوششی (اپی­تلیال) بافت پستانی. این تخریب سلولی منجر به خروج آنزیم­ها از سلول­های پوششی بافت پستانی و ورود آن­ها به شیر می­شود. این آنزیم­ها با تأثیر بر ترکیبات شیر موجب تغییراتی در آن­ها می­شود.

در این مقاله نوع و میزان تأثیرات ورم پستان بر مقدار و ترکیبات شیر و نیز اثرات ورم پستان بر فیزیولوژی پستان و گاو مورد بررسی قرار خواهد گرفت.

 

2-   ورم پستان

ورم پستان، نوعی التهاب غدد پستانی است که بیشتر به دلیل عفونت­های میکروبی و در برخی موارد نادر، به دلیل آسیب­های فیزیکی یا شیمیایی رخ داده و منجر به تغییرات آسیب­شناختی (پاتولوژیک) در بافت پستانی، افزایش SCC (Somatic cell count)، تغییرات فیزیکی و شیمیایی و میکروبیولوژیکی در شیر می­شود. ورم پستان دارای دو حالت بالینی (Clinical) و تحت­بالینی (Sub-clinical) است که هر دو سبب بروز تغییراتی در ترکیب و ویژگی­های مربوط به فرآوری شیر در کارخانه­های تولید فرآورده­های لبنی می­شود.

عفونت­های باکتریایی اصلی­ترین دلیل ورم پستان هستند. دانسته­های زیادی در مورد تغییرات ایجاد شده در ترکیب شیر به دلیل ورم پستان وجود دارد، ولی در خصوص دلیل بروز این تغییرات، اطلاعات کمی در دسترس است. برای درک بهتر چگونگی بروز این تغییرات در ترکیب شیر به دلیل ورم پستان، آگاهی از فیزیولوژی و ریخت­شناسی بافتی غدد پستانی ضروری به نظر می­رسد.

غدد پستانی شامل شبکه­ای از مجاری مفروش شده با سلول­های پوششی هستند که برخی از آن­ها مسئول تولید و ترشح شیر می­باشند. در این غدد پستانی انواعی از سلول­های پوششی – ماهیچه­ای (Myoepithelial) نیز وجود دارند که با انقباض خود سبب هدایت و دفع شیر به بیرون از پستان می­شوند. شبکه­ای غنی از رگ و مویرگ­های خونی که تأمین‌کننده‌ی مواد اولیه­ی لازم برای تولید شیر هستند نیز در این غدد پستانی وجود دارند. میان سلول­های پوششی غدد پستانی، اتصالات محکمی (Tight junctions) وجود دارد که مانع خروج شیر تولیدی از مجاری پستانی به مایع میان­بافتی و یا ورود مواد از مایع میان­بافتی به مجاری غدد پستانی می­شوند (شکل 1 و 2). این اتصالات محکم حالتی پویا داشته و در اثر عوامل گوناگون، سُست­تر یا محکم­تر می­شوند. معمولاً در پایان دوره­ی شیردهی، این اتصالات تاحدی سُست شده ولی در پیرامون زایمان، بسیار محکم و غیرقابل­نفوذ می­شوند.

در نزدیکی زایمان، ترشح شیر از غدد پستانی آغاز شده و ترکیب آن به­تدریج تغییر می­کند تا به ترکیب شیر واقعی برسد. شیر طبیعی دارای پروتئین­های شیر، لاکتوز، غلظت­هایی از پتاسیم (زیاد) و سدیم و کلر (کم) و ... بوده، درحالی­که مایع میان­بافتی (که از خون منشأ می­گیرد) حاوی مقادیر بالایی از پروتئین­های پلاسمایی، سدیم و کلر و فاقد لاکتوز است. لاکتوز فقط در پستان ساخته شده و هیچ بافتی از بدن توانایی سنتز لاکتوز را ندارد؛ در واقع ژن­های درگیر در سنتز لاکتوز فقط در بافت پستانی بیان می­شوند. در حالت عادی، به دلیل وجود اتصالات محکم میان سلول­های پوششی غدد پستانی، امکان تداخل و ترکیب این دو مایع (شیر و مایع میان­بافتی) وجود ندارد.

سلول­های ترشح­کننده­ی شیر در غدد پستانی، مواد اولیه­ی مورد نیاز برای تولید و ترشح شیر را (به­واسطه­ی مایع میان­بافتی)، دریافت می­کنند. آن­ها این مواد را برای ساخت ترکیبات شیر استفاده کرده، و یا با غلظت­های مشخص (که معمولاً با خون و مایع­ میان­بافتی متفاوت است) مستقیماً وارد شیر می­کنند. مواد و چگونگی راه‌یابی آن­ها به شیر با سازوکارهای زیر انجام می­شود (شکل 1):

-        آب، یون­ها (مانند سدیم، کلر، پتاسیم، کلسیم، فسفات، و ...)، مولکول­های کوچکی چون گلوکز، اوره، سیترات، آمینواسیدها و ... توسط سلول­های پوششی تولیدکننده‌ی شیر مستقیماً از خون، دریافت و با غلظتی متفاوت با خون، به شیر ترشح می­شوند؛

-        دسته­ای دیگر از مواد موجود در شیر درواقع منشأ خونی داشته و توسط سلول­های تولید­کننده­ی شیر تولید نمی­شوند، بلکه توسط این سلول­ها از خون دریافت و با اندک تغییراتی (یا بدون تغییر) به داخل شیر هدایت می­شوند. این مواد به دلیل درشت­مولکول (Macromolecule) بودن امکان عبور از سَد (اتصالات محکم) میان سلول­های پوششی، و ورود مستقیم از خون به شیر را ندارند. این درشت­مولکول­ها باید حتماً از طریق سلول­های تولید­کننده­ی شیر، از خون دریافت و با غلظت مشخص به شیر ترشح شوند. از جمله­ی این درشت­مولکول­ها می­توان به پروتئین­های سرمی مانند ایمیونوگلوبولین­ها (به­ویژه در طی تولید آغوز)، آلبومین، ترانسفرین (Transferrin)، هورمون­ها (مانند انسولین، پرولاکتین، و استروژن)، بسیاری از تولیدات سیستم ایمنی (مانند سایتوکین­ها) و آنزیم­ها (مانند لیپوپروتئین­لیپاز) اشاره کرد.

-        بسیاری از ترکیبات شیر توسط خود سلول­های تولیدکننده­ی شیر ساخته شده و به شیر ترشح می­شوند. سلول­های تولیدکننده­ی شیر، مواد اولیه­ی مورد نیاز خود را از خون گرفته و با استفاده از این مواد اولیه، ترکیباتی را که اختصاصاً در بافت پستانی سنتز می­شوند، تولید و به شیر وارد می­کنند. از جمله­ی این ترکیبات می­توان به پروتئین­های شیر (کازئین و پروتئین­های آب­پنیری مانند آلفا و بتالاکتالبومین)، الیگوساکاریدها (به ویژه لاکتوز)، چربی­ها و ترکیبات وابسته به آن­ها (مانند هورمون و داروهای محلول در چربی، لیپوپروتئین­ها، لپتین و ...) اشاره کرد. تاکنون 37 الیگوساکارید گوناگون در شیر گاو یافت شده است که مهم­ترین آن­ها لاکتوز است.

-        مسیر دیگر ورود مواد از خون به شیر، از راه گذر از میان اتصالات محکم بین سلول­های پوششی تولید و ترشح­کننده­ی شیر است. این حالت معمولاً به دلیل سُست شدن این اتصالات در برخی شرایط فیزیولوژیک طبیعی (آغوزسازی یا اواخر دوره­ی شیردهی) و یا پاتولوژیک (ورم پستان) رخ می­دهد. در مواقعی که برای نمونه­برداری از شیر، به گاوها اُکسی­توسین تزریق می­شود نیز چنین حالتی دیده می­شود (اُکسی­توسین سبب انقباض ماهیچه­های صاف غدد پستانی و خروج شیر می­شود). در طی ورم پستان نیز به دلیل تضعیف و سُست شدن این اتصالات، و یا مرگ سلول­های پوششی، حفراتی میان سلول­ها ایجاد شده و مواد مستقیماً از مایع میان­بافتی و خون به شیر راه می­یابند.

 

 

 

 

 

شکل 1: دیاگرام سلول ترشح­کننده­ی شیر

 

 

 

 

شکل 2: دیاگرام اتصالات محکم (Tight junctions) میان سلول ترشح­کننده­ی شیر (راست). این اتصالات، مانع گذر و تردد مواد از خون و مایع میان­بافتی به شیر و برعکس می­شوند (چپ).

 

 

3-   آسیب­شناسی تغییر ترکیبات شیر در طی ورم پستان

درد طی ورم پستان انواعی از عملکردها، وظایف، و سازوکارهای بافت پستانی مختل می­شود. شدت و میزان این اختلالات به عوامل زیر بستگی دارد:

3-1-        شدت عفونت که بسته به نوع میکروارگانیسم آلوده­کننده، حدّت آن (Virulence)، و مقاومت بدن گاو متفاوت است؛

3-2-        گستره­ی آلودگی که می­تواند از چند آلوئول پستانی تا کل بافت پستان باشد. سنجش این مورد مشکل است، زیرا در اغلب موارد عواملی چون تفاوت­های فردی، نژاد، سن و مرحله­ی شیردهی در آن دخیل هستند؛

3-3-        تغییر فعالیت­های متابولیکی مرتبط با تولید شیر، مانند:

3-3-1- تغییر در تعادل یون­ها؛

3-3-2- کاهش هورمون­های درگیر در شیرسازی (همچون پرولاکتین، هورمون رشد، ACTH، کورتیزول، TSH، و TRH)؛

3-3-3- افزایش غلظت هورمون­های مهارکننده­ی شیرسازی (مانند استروژن و پروژسترون)؛

3-3-4- افزایش غلظت میانجی­های التهابی (Inflammatory mediators) مانند اینترلوکین­های 1، 6 و 8.

3-4-        عواملی که سبب کاهش ارسال پیش­سازهای لازم برای تولید شیر به بافت پستان می­شود؛ مانند بی­اشتهایی، کاهش جریان خون به پستان؛

3-5-        عدم تعادل هورمونی؛

3-6-        آسیب و تخریب بافت پوششی غدد پستانی؛

3-7-        تجزیه­ی ترکیبات شیر توسط سلول­های سفید خون (لوکوسایت­ها) و یا آنزیم­های میکروبی.

 

ورود باکتری­های پاتوژن (بیماری­زا) از راه کانال سرپستانک به پستان سبب تحریک این بافت و تولید هیستامین می­شود. هیستامین به‌نوبه‌ی خود سبب جذب سلول­های سفید خون به بافت پستان و ورود آن­ها به شیر می­شود. هیستامین هم­چنین سبب سُست شدن اتصالات محکم میان سلول­های پوششی بافت پستانی می­شود. از سوی دیگر، سُست شدن اتصالات محکم میان سلول­های پوششی موجب ورود ترکیبات موجود در خون، به غدد پستانی و شیر می­شود.

بیشتر سلول­های سفید وارد شده به شیر از نوع نوتروفیل­ها هستند. این سلول­های سفید مسئول اصلی افزایش SCC در شیر (به­هنگام ورم پستان) و نیز بسیاری از تغییرات در ترکیب شیر می­باشند.

از سوی دیگر، سموم باکتریایی و آنزیم­های خارج شده از سلول­های پوششی آسیب­دیده­ی غدد پستانی، موجب ایجاد آسیب­های بیشتر به سلول­های ترشح­کننده­ی شیر می­شوند. یکی از این آنزیم­ها، آنزیم ناگاز (N-acetyl-β-D-glucosaminidase یا NAGase) است که در درون لیزوزوم­های سلول­های پوششی غدد پستانی وجود دارد. تخریب سلول­های پوششی غدد پستانی سبب خروج این آنزیم از درون سلول و ورود آن به شیر می­شود. یکی از نشانه­های بیوشیمیایی آغاز ورم پستان، افزایش شدید این آنزیم در شیر است؛ به همین دلیل اندازه­گیری این آنزیم در شیر به­عنوان یک روش سریع در تشخیص و شناسایی ورم پستان (پیش از پیدایش نشانه­های بالینی) قلمداد می­شود. جالب است که این آنزیم در سلول­های پوششی مجاری ادراری و کلیه­ها نیز وجود دارد و عفونت­های کلیوی سبب افرایش این آنزیم در ادرار می­شود (که به­عنوان نخستین نشانه­ی بیماری­های کلیوی و مجاری ادراری است).

مرگ و تخریب سلول­های پوششی غدد پستانی سبب ایجاد حفراتی در میان دیگر سلول­های پوششی سالم شده و از طریق این حفرات، مواد از خون و مایع میان­بافتی به شیر وارد می­شوند. برعکسِ این عمل نیز رخ می­دهد، یعنی برخی مواد موجود در شیر از طریق این حفرات به خون راه پیدا می­کنند. به­عنوان نمونه، لاکتوز قندی است که صرفاً در غدد پستانی تولید می­شود و در حالت عادی، خون فاقد لاکتوز است. با ایجاد این حفرات، بخشی از لاکتوز شیر به خون راه می­یابد. اندازه­گیری مقدار لاکتوز در خون نشان­دهنده­ی شدت تخریب بافت­های پوششی غدد پستانی (و شدت ورم پستان) و ایجاد حفرات در میان آن­هاست. هم­زمان بسیاری از مواد موجود در خون از جمله آلبومین سرم، سدیم و کلر نیز از خون به شیر نَشت می­کنند. به همین دلیل است که میزان آلبومین، سدیم و کلر در شیر گاوهای دچار ورم پستان به شدت افزایش می­یابد.

سُست شدن اتصالات محکم میان سلول­های پوششی موجب کاهش سرعت تولید شیر و نیز کاهش ترشح ترکیبات اصلی شیر می­شود. در همین حال، تولید و ترشح برخی دیگر از ترکیبات شیر مانند لاکتوفرین افزایش می­یابد. لاکتوفرین، پروتئینی ضدمیکروبی است که در حالت عادی به میزان کمی در شیر وجود داشته ولی میزان آن به حدی نیست که قادر به نابودی میکروب­های آلوده­کننده­ی شیر باشد. به­هنگام ورم پستان، وجود باکتری­ها در مجاری پستانی سبب تحریک غدد پستانی به تولید لاکتوفرین بیشتر می­شود.

یکی دیگر از تغییرات ایجاد شده در ترکیب شیر به دلیل ورم پستان، کاهش کازئین در شیر است. دو دلیل برای بروز این حالت وجود دارد:

-        کاهش تولید کازئین توسط غدد شیری؛

-        ورود آنزیم­های پروتئازی از خون به شیر و تجزیه­ی کازئین توسط آن­ها (از جمله­ی این آنزیم­ها می­توان به پلاسمین اشاره کرد).

برخی از میکروارگانیسم­های تولید­کننده­ی ورم پستان، توانایی چسبیدن به سطح سلول­های پوششی غدد پستانی و تولید کُلنی را دارند. در این کُلنی­های باکتریایی، میزان تولید سموم بسیار بیشتر از مناطق دیگر است. حضور غلظت­های زیادی از سموم باکتریایی در این نقاط، سبب جذب لوکوسایت­ها (سلول­های سفید خون) به آن­ها شده و این لوکوسیت­ها با تولید میانجی­های التهابی (مانند سایتوکاین­ها و متابولیت­های آراکیدونیک اسید) موجب کاهش تولید شیر توسط غدد پستانی می­شوند. در صورت افزایش بیشتر غلظت سموم باکتریایی در این نقاط، سلول­های سفید خون شروع به نابودی سلول­های پوششی موجود در این مکان­ها کرده و همان­گونه که پیش از این گفته شد، حفراتی میان سلول­های پوششی به وجود می­آید.

غدد پستانی برای بازسازی سلول­های از دست رفته، شروع به فعالیت و تکثیر سلولی می­کند، ولی مشکل این­جاست که بسیاری از این سلول­ها از نوع غیرترشحی بوده و بافت فیبری تولید می­کنند. به این پدیده، فیبروز پستانی (Udder fibrosis) گفته می­شود. فیبروز پستانی موجب ایجاد سیکاتریکس­ها (جای زخم = Cicatrices) و نیز گشادگی یا دیلاتاسیون کیستیک (Cystic dilatation) می­شود. گشادگی کیستیک، نوعی واکنش بازسازی بافتی است که طی آن کیست­هایی در آسینوس­های غدد شیری تولید می­شود. این کیست­ها که از جنس بافت پیوندی هستند، به­طور همیشگی و دایمی جایگزین بافت­های غده­ای ترشح­کننده­ی شیر شده و به این ترتیب موجب کاهش دایمی تولید شیر در گاوهای مبتلا و حتی بهبودیافته­ می­شوند (شکل 3).

افزون بر قطعات سلولی و نیز باکتری­های آلوده­کننده، مواد دیگری از جمله فیبرینوژن از مایع میان بافتی به شیر وارد می­شود. فیبرینوژن، نوعی گلیکوپروتئین است که در حالت عادی به­صورت محلول در خون حضور داشته و به هنگام فرآیند انعقاد خون، توسط یک واکنش آنزیمی به فیبرینِ نامحلول تبدیل و سبب تولید لخته خون می­شود. فیبرینوژن وارد شده به شیر نیز به­سرعت به فیبرین نامحلول تبدیل و همراه با انبوهی از لوکوسیت­ها سبب انسداد مجاری غدد پستانی می­شوند.

در طی این واکنش­های التهابی، سه عامل باعث تغییر ترکیبات شیر می­شود:

-        کاهش سنتز و تولید شیر؛

-        افزایش نفوذپذیری بافت پوششی غدد پستانی؛

-        افزایش فعالیت­های آنزیمی (به­ویژه پروتئولیتیک) در شیر.

 

4-       اثر ورم پستان روی کیفیت و کمیت شیر

4-1-        اثرات ورم پستان روی کمیت تولید شیر

ورم پستان حتی اگر در حد تحت­بالینی باشد سبب اُفت تولید شیر یا هایپوگالاکتیا (Hypogalactia) می­شود. این کاهش تولید شیر معمولاً به دلیل آسیب­های فیزیکی سلول­های پوششی غدد پستانی است که سبب کاهش ظرفیت ترشحی آن­ها می­شود. در این میان، کاهش توانایی این سلول­ها در تولید و ترشح لاکتوز از اهمیت ویژه­ای برخوردار است؛ زیرا لاکتوز یک نقش کلیدی در تنظیم اسمزی (Osmotic regulation) حجم شیر دارد؛ درواقع لاکتوز یک تنظیم­کننده­ی اسمزی (Osmotic regulator) برای حجم شیر است. البته باید توجه داشت که کاهش تولید شیرِ ناشی از ورم پستان، ممکن است به دلایل دیگری به­جز آسیب­ سلول­های پوششی غدد پستانی نیز رخ دهد. حتی ممکن است کارتیه­های سالم نیز تحت تأثیر کارتیه­های آلوده، دچار کاهش تولید شیر شوند. پژوهش­ها نشان داده­اند که میانجی­های التهابی تولید شده در کارتیه­های مبتلا (مانند سایتوکین­ها، و یا متابولیت­های آراکیدونیک اسید) از طریق گردش خون به کارتیه­های سالم رسیده و سبب کاهش تولید شیر در آن­ها می­شوند. هجوم و تجمع سلول­های سفید خون در محل عفونت پستان و نیز اِدم پستان، خود دلیل دیگر کاهش تولید شیر در کارتیه­های آلوده است. در برخی مواقع پس از درمان ورم پستان در کارتیه یا کارتیه­های، آلوده، کارتیه­های سالم با افزایش تولید شیر تاحدی اُفت تولید شیر در کارتیه­های درمان­شده را جبران می­کنند.

بخشی از کاهش شیر تولیدی گاو ربطی به کاهش سنتز شیر در غدد پستانی ندارد، بلکه مربوط به تخریب اتصالات محکم بین سلول­های پوششی تولید­کننده­ی شیر و نَشت ترکیبات شیر از غدد شیری به جریان خون است (شکل 3). بدین ترتیب حجم شیرِ خارج شده از پستان کاهش می­یابد، زیرا بخشی از آن از غدد پستانی به خون پس زده می­شود.

دلایل دیگری نیز برای کاهش تولید شیر ارایه شده است، از جمله:

-        افزایش نیاز سیستم ایمنی به انرژی برای مبارزه با عفونت­ها. سیستم ایمنی حتی در حالت عادی نیز انرژی زیادی مصرف می­کند تا همیشه بدن را برای مقابله با بیماری­ها آماده نگه دارد. به­هنگام عفونت، تلاش این سیستم برای حفظ سلامتی بدن افزایش یافته که به­دنبال آن نیاز به انرژی این سیستم نیز افزایش می­یابد. مصرف بالای انرژی توسط سیستم ایمنی در طی ورم پستان موجب کمبود و کاهش سهم انرژی برای غدد پستانی و در نتیجه اُفت تولید شیر می­شود؛

-        عفونت و التهاب­های ناشی از آن، موجب کاهش اشتهای گاو و در نتیجه کمبود مواد مغذی و انرژی لازم برای تولید شیر می­شود. دَرد پستان و کم­تحرکی گاو، خود سبب تشدید این کم­اشتهایی و کاهش بیشتر خوراک مصرفی می­شود.

 

4-2-         اثرات ورم پستان روی کیفیت و ترکیبات شیر

4-2-1- اثر ورم پستان روی پروتئین­ شیر

ورم پستان سبب افزایش غلظت پروتئین­ها در شیر می­شود. دلیل اصلی آن نَشت پروتئین­های پلاسمایی از خون به شیر است. از جمله­ی این پروتئین­ها می­توان به آلبومین سرم، ایمیونوگلوبولین­ها، دیگر پروتئین­های سرمی، ترانسفرین، و آلفا-ماکروگلوبولین اشاره کرد. افزایش غلظت پروتئین­های شیر موجب کاهش غلظت کازئین (نسبت به کل پروتئین­های موجود در شیر) می­شود. دلیل اصلی این افزایش پروتئین در شیر، آسیب و تخریب سلول­های پوششی غدد پستانی و نیز سُست شدن اتصالات محکم میان سلول­های سالم به دلیل سموم باکتریایی تولید شده توسط باکتری­های آلوده­کننده است. دلایل کاهش کازئین شیر عبارت­اند از:

-        کاهش تولید کازئین توسط سلول­های تولیدکننده­ی شیر به دلیل آسیب­دیدگی ناشی از سموم باکتریایی؛

-        توقف تولید کازئین به دلیل نابودی و از میان رفتن سلول­های تولیدکننده­ی شیر (ناشی از سموم باکتریایی)؛

-        تجزیه­ی کازئین شیر به­وسیله­ی آنزیم­های پروتئازیِ وارد شده از خون و یا تولید شده توسط باکتری­ها و لوکوسیت­ها.

این تغییرات در پروتئین شیر و به­ویژه کاهش کازئین، سبب اُفت شدید کیفیت شیر به­ویژه در بحث پنیرسازی می­شود. ورم پستان سبب کاهش پروتئین­های آب­پنیری (Whey proteins) در شیر می­شود. مهم­ترینِ این پروتئین­ها، بتا-لاکتالبومین و آلفا-لاکتالبومین هستند. این پروتئین­ها (برخلاف کازئین) تا حدی نسبت به آنزیم­های پروتئولیتیک مقاوم هستند که دلیل آن داشتن پیوندهای دی­سولفیدی در ساختمان آن­هاست (کازئین فاقد پیوندهای دی­سولفیدی است)؛ بنابراین، دلیل کاهش آن­ها در شیرِ ورم پستانی، تجزیه­ شدن توسط آنزیم­های پروتئولیتیک نیست، بلکه نَشت آن­ها از شیر به مایع میان­بافتی و خون، و نیز کاهش تولید و سنتز آن­ها توسط سلول­های آسیب­دیده­ی غدد پستانی است. افزایش غلظت این پروتئین­ها در خون گاوهای ورم پستانی، تأییدی بر این بروز این بیماری است. هم­چنین، افزایش غلظت پروتئین­های پلاسمایی در شیر سبب مثبت شدن تست الکل شیر می­شود.

 

شکل 3 : آسیب بافت پستانی در اثر ورم پستان عفونی. در این شکل عفونت باکتریایی، تخریب سلول­های پوششی (اپی­تلیال)، تحلیل آلوئول­ها، هجوم سلول­های سفید برای مبارزه با باکتری­ها دیده می­شود.  

یکی دیگر از پروتئین­هایی که در شیر گاوهای ورم پستانی افزایش می­یابد، لاکتوفرین است. لاکتوفرین یک پروتئین ضدمیکروبی است و غدد پستانی در پاسخ به عفونت باکتریایی، تولید لاکتوفرین خود را به شدت افزایش داده و آن را وارد شیر می­کنند. بدین ترتیب بدن تلاش می­کند بخشی از باکتری­های وارد شده به پستان را در همان موضع از میان ببرد.

ورم پستان موجب افزایش غلظت انواعی از آنزیم­ها در شیر می­شود. برخی از این آنزیم­ها به­عنوان بیومارکری برای تشخیص و شناسایی ورم پستان تحت بالینی قابل استفاده هستند. یکی از این آنزیم­ها، پلاسمین (Plasmin) است که یک آنزیم کازئینولیتیک (Caseinolytic، یا تجزیه­کننده­ی کازئین) است که در حالت عادی دارای مقدار اندکی در شیر است. این آنزیم در خون به شکل پیش­آنزیمِ پلاسمینوژن (Plasminogen) وجود دارد. تخریب بافت پوششی و نیز سُست شدن اتصالات محکم میان این سلول­ها در غدد پستانی سبب نَشت بیش از حد این آنزیم به شیر می­شود. کار اصلی این آنزیم در خون، تجزیه­ی لخته­های خون ایجاد شده در رگ­ها است. ورود بیش از حد این آنزیم به شیر سبب تجزیه­ی شدید کازئین می­شود. این آنزیم در دو حالت در شیر افزایش می­یابد:

-        ورم پستان؛

-        اواخر دوره­ی شیردهی.

تجزیه­ی کازئین توسط این آنزیم (و نیز آنزیم­های باکتریایی یا لوکوسایتی) موجب تولید قطعات پروتئینی (پروتئازها و پپتون­ها) می­شود که افزون بر کاهش تولید و کیفیت پنیر، سبب تلخ مزه شدن محصولات لبنی (از جمله پنیر و ماست) می­شود.

 

4-2-2- اثر ورم پستان روی چربی­ شیر

در مورد تأثیر ورم پستان بر غلظت چربی شیر نظرات مختلف و بعضاً متناقضی وجود دارد. برخی پژوهشگران معتقدند که ورم پستان سبب کاهش غلظت چربی شیر می­شود و این درحالی است که برخی دیگر به افزایش غلظت آن معتقدند. درهرحال، بیش­تر پژوهشگران معتقدند که ورم پستان سبب افزایش غلظت چربی در شیر می­شود. مهم­ترین دلیلی که برای این افزایش ارایه شده عبارت است از:

ورم پستان موجب کاهش لاکتوز شیر می­شود. همان­گونه که پیش از این گفته شد، لاکتوز یک تنظیم­کننده­ی اسمزی حجم شیر است. کاهش لاکتوز موجب کاهش حجم شیر شده و بنابراین، غلظت چربی در شیر افزایش می­یابد. هرچند ورم پستان خود سبب کاهش اندکی در سنتز چربی­ها توسط غدد پستانی می­شود، ولی این تأثیر به اندازه­ی تأثیر لاکتوز در کاستن از حجم شیر (و افزایش غلظت چربی) نیست. از سوی دیگر، چربی به صورت گویچه­های بزرگی در شیر ترشح می­شود. این گویچه­ها به قدری بزرگ هستند که حتی در صورت آسیب دیدن اتصالات محکم میان سلول­های پوششی غدد پستانی، باز هم قادر به گذر از آن­ها و ورود به خون نیستند.

غشاء این گویچه­ها نسبت به آنزیم­های لیپولیزیِ تولید شده توسط سلول­های سفید بسیار حساس است. سلول­های سفید برای از میان بردن باکتری­های آلوده­کننده­ی غدد پستانی، آنزیم­های لیپولیزی ترشح می­کنند. این آنزیم­ها افزون بر تجزیه­ی غشاء سلول­های باکتری­ها، سبب تجزیه­ی غشاء گویچه­های چربی شیر نیز می­شوند. پس از پاره شدن گویچه­های چربی توسط آنزیم­های لیپولیزی، همین آنزیم­ها به تری­گلیسیریدهای موجود در این گویچه­های پاره شده نیز حمله کرده و آن­ها را تجزیه می­کنند. اسیدهای چرب آزاد شده در اثر تجزیه­ی تری­گلیسیریدها به سرعت اکسید شده و طعم و مزه­ی نامطلوبی را در شیر ایجاد می­کنند.

پژوهش­های تازه نشان داده­اند که یون­های سدیم و کلر راه یافته از خون به شیر (به دلیل تخریب اتصالات محکم میان سلول­های پوششی) عامل مهمی در تشدید اثر آنزیم­های لیپولیتیک در تجزیه­ی تری­گلیسیریدها هستند. البته هنوز سازوکار اثر این یون­ها در تشدید لیپولیز تری­گلیسیریدها به درستی شناسایی نشده است.

 

4-2-3- اثر ورم پستان روی لاکتوز­ شیر

بسیاری از پژوهش­ها نشان داده­اند که ورم پستان موجب کاهش غلظت لاکتوز در شیر می­شود. سه دلیل برای این کاهش وجود دارد:

-        آسیب­دیدگی سلول­های پوششی آلوئولار و افت تولید و سنتز لاکتوز توسط این سلو­ل­هاست. کاهش تولید لاکتوز در سلول­های پوششی موجب افت فشار اسمزی درون این سلول­ها شده و بدین ترتیب برای حفظ فشار اسمزی درون­سلولی، آب از خون و مایع میان­بافتی به داخل سلول هدایت می­شود.

-        دلیل دوم و البته محتمل­تر آن است که لاکتوز تولید شده توسط سلول­های تولیدکننده‌ی شیر، به‌نوبه‌ی خود از میان اتصالات سُست شده­ی میان سلول­های پوششی به بیرون و به سمت خون حرکت می­کنند؛ بنابراین، کاهش غلظت لاکتوز شیر بستگی به میزان آسیب­دیدگی اتصالات محکم میان سلول­های پوششی دارد. به همین دلیل است که در گاوهای ورم پستانی غلظت لاکتوز در خون و ادرار به شدت افزایش می­یابد. دلیل مشاهده­ی لاکتوز در ادرار آن است که لاکتوز توسط هیچ­یک از بافت­های بدن و از جمله کبد مورد متابولیسم قرار نمی­گیرد (هم­چنین هیچ بافتی در بدن به­جز بافت پستانی قادر به تولید و سنتز لاکتوز نمی­باشد) و به همان صورت از کلیه­ها و ادرار دفع می­شود. اختلال در مکانیسم­های کنترل‌کننده‌ی غلظت یون­های اصلی بدن یعنی سدیم، کلر، پتاسیم و بی­کربنات در بافت پستانی نیز منجر به کاهش غلظت لاکتوز در شیر می­شود. با تخریب و یا آسیب­دیدگی اتصالات محکم میان سلول­های پوششی غدد پستانی، یون­های سدیم و کلر از خون به شیر راه یافته و به همین دلیل لاکتوز برای حفظ تعادل اسمزی از شیر به خون وارد می­شود.

-        بسیاری از باکتری­های آلوده­کننده­ی بافت پستانی توانایی تخمیر لاکتوز و تبدیل آن به اسید­لاکتیک را دارا هستند و به همین دلیل یکی دیگر از دلایل کاهش لاکتوز شیر در گاوهای ورم پستانی، تخمیر آن در خود بافت پستانی توسط باکتری­ها می­باشد. تخمیر لاکتوز در پستان سبب تولید اسیدلاکتیک در شیر شده و بدین ترتیب تست الکل شیر مثبت خواهد شد (اسیدی شدن شیر موجب مثبت شدن این تست می­شود).

 

-        4-2-4- اثر ورم پستان روی لاکتوز­ شیر

در حالت عادی محتوا و غلظت یون­های موجود در شیر دارای تفاوت­های زیادی با غلظت همین یون­ها در مایع میان­بافتی (که سلول­های بافت پستانی را فراگرفته‌اند) می­باشد. شیر دارای غلظت­های بالایی از پتاسیم و غلظت­های کم­تری از سدیم است. سلول­های پوششی بافت پستان با استفاده از پمپ­های سدیمی – پتاسیمی، K را به درون شیر، و Na را به مایع میان­بافتی (با صرف انرژی) پمپاژ می­کنند. در طی ورم پستان، مواد معدنی شیر دچار تغییرات عمیقی شده که این تغییرات نه­تنها در کیفیت شیر برای تولید محصولات لبنی مؤثر هستند، بلکه به­عنوان شاخصی برای شناسایی ورم پستان تحت­بالینی قابل استفاده می­باشند.

در طی ورم پستان، پتاسیم (که در حالت عادی عمده­ترین ماده­ی معدنی موجود در شیر است) از شیر به خون نَشت یافته و بنابراین غلظت آن در شیر ورم پستانی کم­تر از حد نرمال می­شود. برعکس، سدیم (که در خون به مقدار زیادی یافت شده، ولی در شیر کم­تر است) به داخل شیر راه یافته و غلظت­های بالاتر از حد نرمالی را ایجاد می­کند. کلر نیز به دنبال سدیم حرکت کرده و از خون به شیر وارد می­شود. افزایش سدیم و کلر موجب افزایش هدایت الکتریکی شیر و نیز (همراه با افزایش پروتئین و کاهش کازئین) سبب مثبت شدن تست الکل در شیر می­شود.

 

 

نظر دادن

از پر شدن تمامی موارد الزامی ستاره‌دار (*) اطمینان حاصل کنید. کد HTML مجاز نیست.